Napoleon en Margaret Thatcher sliepen vier uur per nacht, Thomas Edison vond 't zonde van zijn tijd. Evolutionair gezien lijkt het onlogisch, al dat slapen: je houdt minder tijd over om te jagen, eten te zoeken en je voort te planten. Bovendien ben je ook nog eens kwetsbaarder voor vijanden. Waarom slapen we eigenlijk?

Als slaap niet belangrijk zou zijn, dan zou je verwachten dat je in de natuur dieren kunt vinden die:

  • Nooit slapen;
  • Geen herstelslaap nodig hebben, nadat ze langer dan normaal wakker zijn gebleven;
  • Met slaapgebrek even goed functioneren.

Afgezien van wat primitieve diersoorten die geen hersenen hebben (of alleen heel eenvoudige), zijn er nooit dieren gevonden die aan deze criteria voldoen. Kortom: als je een beetje hersenen hebt, heb je slaap nodig.

Energiebesparing? Mwah.

Over de functie van slaap is veel discussie. Een voor de hand liggende verklaring is dat slaap je lichaam de kans geeft energie op te sparen, maar in werkelijkheid blijkt de hoeveelheid bespaarde energie bij mensen minuscuul – ongeveer vijftig kCal per nacht, evenveel als in een toastje zit. De energie die je bespaart door tijdens je slaap weinig te bewegen wordt kennelijk door andere biologische processen grotendeels teniet gedaan - daarover later meer.

Terugtrekken voor vijanden

Een andere verklaring is dat mensen en dieren minder kwetsbaar zijn als ze zich afzonderen en stil houden als het donker is. Ook die uitleg is niet erg overtuigend: het zou dan logischer zijn om je af te zonderen en je stil te houden zonder je bewustzijn te verliezen. Dat bewustzijnsverlies maakt je kwetsbaarder, dus daar moeten andere voordelen tegenover staan.

Lichamelijk herstel & ontwikkeling

Ook na talloze onderzoeken is slaap nog steeds voor een groot deel een mysterie. Toch wordt steeds beter duidelijk wat het nut is van slaap. Een van die dingen is lichamelijk herstel: dankzij slaap blijft je imuunsysteem beter in stand en wonden genezen sneller. Uit onderzoek met ratten blijkt dat ze minder snel van brandwonden genezen als ze wakker worden gehouden (als je een rat bent: doe nooit mee aan slaaponderzoek). Onderzoek uit 2014 liet zien dat tumoren bij muizen sneller groeien bij slaaponthouding, en dat hun immuunsysteem minder goed in staat is de groei te dempen.

Slaap speelt ook een rol tijdens je lichamelijke ontwikkeling: slaaponthouding op jonge leeftijd vergroot de kans op gedragsproblemen, verstoorde slaap op latere leeftijd, een kleinere breinmassa en grotere celsterfte in de hersenen.

Realiseer je wel dat veel van dit soort effecten onder heel extreme omstandigheden optreden, in laboratoriumonderzoeken waarbij proefdieren soms wekenlang totaal geen slaap krijgen. De biologische drang om te slapen is zó sterk dat ook als je slecht slaapt, je bijna altijd wel een paar uur slaapt. De eerste drie tot vijf uur zijn voor je gezondheid het meest belangrijk - al is méér slapen nog veel gezonder.

Spoelbeurt voor je hersenen

De Deense bioloog Maiken Nedergaard ontdekte dat tijdens je slaap je hersenen worden schoongespoeld. Ze spoot fluorescerende stoffen in het brein van ratten, volgde de verspreiding onder een microscoop en zag hoe de stoffen de hersenen binnendrongen en - via voorspelbare routes - werden afgevoerd. 'We bedachten hoe ontzettend veel energie dit proces zou kosten', zegt Dr. Nedergaard. 'En daarom vroegen we ons af: zou dit iets zijn wat in onze slaap gebeurt?' Bij slapende ratten bleek de ruimte tussen hun hersencellen toe te nemen, waardoor de vloeistoffen gemakkelijker tussen de cellen door stroomden en dieper in het brein doordrongen. Het verschil was gigantisch: als de ratten wakker waren, stroomde er bijna geen vloeistof hun hersenen in. Als de ratten sliepen of onder narcose werden gebracht, kwam de doorstroom en afvoer op gang.

Bijwerken van je archief

Kun je de begintune van je favoriete kinderprogramma nog herinneren? De capaciteit van het menselijk geheugen is gigantisch: enorme hoeveelheden herinneringen zijn decennia later nog terug te halen. Een theorie die vooral de laatste jaren aan populariteit wint is dat slaap ook helpt om nieuwe herinneringen te verwerken.

Matthew Walker en zijn collega's aan de universiteit van Californië, Berkeley lieten proefpersonen geheugentests doen, door ze op een computerscherm patronen te laten zien en later te controleren hoeveel ze daarvan onthielden. De helft van de groep zag de patronen 's ochtends voor het eerst en werd 's avonds 'overhoord'. Overdag bleven ze wakker. De andere helft leerde de patronen 's avonds, ging slapen en kreeg hun overhoring de volgende ochtend. Die laatste groep bleek de testpatronen beter te onthouden. Powernaps en siësta's zijn ook effectief om je geheugen te verbeteren, blijkt uit vergelijkbare onderzoeken.

Een mogelijke verklaring is dat slaap helpt om je geheugen op te frissen en te reorganiseren zonder dat nieuwe indrukken dit proces verstoren. Hersenonderzoek bij ratten heeft daar interessante aanwijzingen voor opgeleverd. Als je ratten leert hun weg door een doolhof te vinden, valt op dat ze tijdens hun slaap dezelfde hersengolfpatronen hebben als tijdens het leerproces. Het lijkt er sterk op dat je hersenen eerdere ervaringen herbeleven, waardoor je ze beter onthoudt.

Verwerken van emotionele gebeurtenissen

Slaap kan er ook voor zorgen dat je vervelende herinneringen beter verwerkt. De onderzoeksgroep van Walker liet twee groepen proefpersonen heftige emotionele afbeeldingen zien, terwijl ze in een hersenscanner lagen. Op de scans was de emotionele reactie duidelijk te zien: er was relatief veel hersenactiviteit rond de amygdala, een hersendeel dat verband houdt met emoties. Een tijd later kregen ze, terwijl ze in de scanner lagen, de foto's opnieuw te zien. Walker haalde weer dezelfde truc uit: de ene groep had in de tussentijd geslapen, de andere groep niet. Op de hersenscans waren opvallende verschillen te zien. De groep die geslapen had vertoonde minder activiteit in de amygdala en juist meer in de prefrontale cortex, een hersengebied waar rationeel denken plaatsvindt. Bij de groep die niet had geslapen was de reactie veel emotioneler.

Kortom, slaap heeft meerdere functies. Het draagt bij aan lichamelijk herstel, de schoonmaak van je hersenen, het op orde brengen van je geheugen en het verwerken van emotionele gebeurtenissen. Je hebt 't behoorlijk druk, 's nachts.