Slaap is géén onafgebroken periode van bewusteloosheid: je slaapt in cycli van ongeveer anderhalf uur en tussendoor word je steeds even wakker, al kun je je daar de volgende dag meestal niets van herinneren.
Tijdens die cycli doorloop je verschillende fasen:
Fase 1: Sluimerslaap, de fase tussen slapen en waken in. Deze fase duurt ongeveer 5 tot 10 minuten. Je spieren ontspannen, je verliest je bewustzijn en je bent nog heel makkelijk te wekken. Wie vanuit fase 1 wakker wordt kan zich niet herinneren dat hij al geslapen heeft.
Fase 2: Lichte slaap. Tijdens deze periode, die ongeveer 30 tot 45 minuten duurt, ben je nog steeds gemakkelijk te wekken. Ook dan zal je je waarschijnlijk niet realiseren dat je al sliep, omdat je hersenen nog vrij actief waren. Op een EEG (hersengolfmeting) zie je korte, snelle golven.
Fase 3 & 4: Diepe slaap. Je spieren ontspannen nog verder, je ademhaling en je hartslag vertragen. Je wordt minder gevoelig voor licht en geluid, waardoor het in fase 3 lastiger is om gewekt te worden. In fase 4 is dat nog lastiger. Fase 3 en 4 worden ook wel ‘slow wave sleep’ genoemd, omdat je op EEG’s trage, lange golven ziet.
REM-slaap: Tijdens de REM-slaap gedragen je hersenen zich anders dan in de andere fasen: je hersenen zijn zeer actief en vaak gaat de REM-slaap gepaard met levendige dromen. Je ogen bewegen heel snel heen en weer: vandaar de term ‘Rapid Eye Movement’ (REM). Je meeste dromen spelen zich af tijdens je REM-slaap. Fase 1 tot en met 4 worden ook wel Non-REM of NREM-slaap genoemd.
Als je wakker wordt voel je je soms vrij helder, maar het kan ook aanvoelen alsof je uit een diep coma ontwaakt: gedesoriënteerd, geïrriteerd of lusteloos. Dat wil lang niet altijd zeggen dat je slecht of te kort geslapen hebt: soms heb je pech dat je net tijdens de verkeerde fase wakker wordt. Wekkers die langzaam steeds feller licht geven en apps die je tijdens een lichte slaapfase wakker maken kunnen het makkelijker maken om je bed uit te komen. Ook dan is het niet abnormaal om je sloom en lusteloos te voelen in de eerste 20-30 minuten nadat je wakker bent geworden. Pas na zo’n anderhalf uur kun je inschatten of je goed hebt geslapen.
Lichte slaap, diepe slaap of REM-slaap: wat is de functie?
Het EEG, waarmee je hersengolven in kaart kan brengen, is voor slaaponderzoekers een geweldige uitvinding. Niet alleen omdat ze er de verschillende slaapfasen mee ontdekten, maar ook omdat ze konden onderzoeken wat de functie is van die verschillende fasen. Wat gebeurt er als je iemand steeds wakker maakt als hij aan zijn diepe slaap begint, waardoor hij fase 3 en 4 mist? En wat gebeurt er als je juist de REM-slaap verstoort?
Diepe slaap blijkt vooral een rol te spelen bij lichamelijk herstel. Tijdens de diepe slaap maakt je lichaam meer groeihormonen aan, waardoor je spieren kunnen herstellen. REM-slaapt lijkt vooral voor het functioneren van je hersenen belangrijk. Bij totale onthouding van REM-slaap krijgen proefpersonen last van angstige gevoelens, irritatie, hallucinaties en concentratieproblemen. REM-slaaponthouding kan ook positieve effecten hebben: depressieve klachten kunnen er door verminderen.
Als je slaap mist, heeft je lichaam de neiging dat gemis later in te halen. Vooral diepe slaap is belangrijk voor je lichaam: als proefpersonen diepe slaap missen, komen ze de nacht erna eerder en langer in de diepe slaapfase, waardoor ze gemiddeld 68% van de gemiste diepe slaap weer inhalen. Gemiste REM-slaap wordt voor 53% ingehaald, en slaapfase 1 en 2 maar voor 7%. Als je twee uur slaap hebt gemist, betekent dat niet dat je ook weer twee uur slaap moet inhalen: je slaapt dieper en werkt daardoor sneller je ‘slaapschuld’ weg. Je hebt vooral veel diepe slaap in het begin van de nacht. Om die reden noemen slaapexperts de eerste drie tot vijf uur je ‘kernslaap’.
Dit artikel is tot stand gekomen met dank aan Jaap Lancee (slaaponderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam) en Jorn Leistra (VGZ).
