‘Ik heb alles al geprobeerd’, verzucht de cliënt die tegenover me zit. Ze is intelligent, gedreven en doodmoe - het type dat harder gaat werken als iets tegenzit, en meestal krijgt ze het dan alsnog voor elkaar. Met slapen lukt het haar niet; harder je best doen lijkt averechts te werken. Ze heeft inderdaad al heel veel geprobeerd: eerder naar bed, meer sporten, geen koffie meer, een slaapmasker, oordoppen, en vooral veel ‘moeten’. En toch zit ze tegenover me; ze kijkt me onderzoekend aan. Ergens hoopt ze nog dat het anders kan.
‘Ik heb alles al geprobeerd’ hoor ik keer op keer van cliënten. Mijn antwoord is ook steeds hetzelfde: er is meer mogelijk dan je denkt. Het is een van die vele hardnekkige misverstanden die mensen ervan weerhouden om hulp te zoeken, waardoor ze jarenlang blijven aanmodderen.
Als jij slecht slaapt, twijfel je misschien ook of dit programma je kan helpen. Misschien zijn die twijfels terecht. Misschien ook niet, en dan houden ze je onnodig tegen. Daarom zet ik de meest voorkomende twijfels op een rij, en zaai ik meteen wat twijfel over de twijfel.
1. Ik heb alles al geprobeerd
Geen schermen vlak voor het slapengaan, geen koffie na 16.00, elke dag op dezelfde tijd opstaan? Grote kans dat je die adviezen allang kent. Het programma begint toch bij die basis, en bij de meeste cliënten roept dat irritatie op. Ze hebben zelf online gezocht of kregen tips van hun huisarts. Nuttig, maar niet genoeg. Weer hetzelfde advies krijgen vergroot de frustratie. Het versterkt de overtuiging dat je slaapprobleem onoplosbaar is.
In dit programma herhalen we die adviezen toch, omdat ze in combinatie met de andere technieken die we aanbieden vaak wél helpen. Er is niet één gouden tip om beter te slapen; zo eenvoudig is het (helaas) niet. Wij passen een hoop technieken toe die los van elkaar minder krachtig zijn, maar in de juiste volgorde en samenhang elkaar versterken.
2. Het is bij mij iets medisch
‘Is er iets kapot in mijn brein?’ ‘Mis ik misschien een hormoon?’ Een van de meest voorkomende angsten bij mensen met slaapproblemen is dat er iets stuk is in hun lijf, en dat ze daardoor nooit meer goed zullen slapen.
Die angsten zijn begrijpelijk. Langdurige slaapproblemen kunnen zo ontwrichtend zijn en zo oncontroleerbaar aanvoelen, dat je je niet kunt voorstellen dat een training daar iets aan kan veranderen. Het kan aanvoelen alsof je met een verbrijzeld en bloedend been bij het ziekenhuis komt, en de chirurg zegt dat een pleister wel genoeg is.
Ook zonder onderliggende ziekte kan je slaap ernstig verstoord raken. Maanden of jaren slecht slapen kan een enorme impact hebben op je lichaam, je stemming en je dagelijks functioneren. Maar dat iets ingrijpend is, betekent gelukkig niet dat het onomkeerbaar is.
Een van mijn favoriete metaforen is die van een schip dat een paar graden van koers verandert. In het begin merk je daar nauwelijks iets van, maar uiteindelijk kom je in een heel andere haven terecht. Kleine veranderingen kunnen op langere termijn grote gevolgen hebben. Dat geldt helaas voor het ontstaan van slaapproblemen, maar gelukkig vaak ook voor het herstel.
Wij zijn geen artsen, en dit programma vervangt geen medische zorg. Twijfel je of er bij jou iets medisch speelt? Overleg dan met je huisarts. Ook als er iets medisch speelt, is het bijna altijd zinvol om daarnaast aan je slaap te werken. Je huisarts of specialist kan je daarin adviseren.
3. Het heeft bij mij geen zin, want mijn moeder/oma/overgrootoma had hier ook al last van
Had je moeder ook al slaapproblemen? En je oma? Dan ben je misschien gevoeliger dan een ander. Genen spelen een rol in hoe makkelijk je slaapt, en het zou onzin zijn om te beweren dat alles maakbaar is. Je kunt pech hebben met je aanleg. Maar er is ook veel waar je wél invloed op hebt. Als je je daarop richt, ga je er meestal op vooruit. Heb je pech met sommige factoren, maar optimaliseer je andere, dan kun je onderaan de streep alsnog goed slapen.
Slapen hoeft niet elke nacht een 10 te zijn. Je slaap moet goed genoeg zijn om de dingen te doen die voor jou het belangrijkst zijn. Dat is bijna altijd haalbaar.
4. Ik hou dit toch niet vol
Hoe vaak ben je al vol goede moed ergens aan begonnen, om een paar weken later weer op hetzelfde punt te staan? Als je al van alles hebt geprobeerd en het keer op keer niet werkt, ga je ervan uit dat het ook nu niet lukt. Bovendien is discipline lastiger op te brengen als je moe en overvraagd bent. Juist dan voelt het alsof je de controle kwijt bent. Wat we zien, is dat mensen in de eerste weken vaak al hun eerste belangrijke successen boeken. En dat motiveert om door te gaan.
Vooruitgang gaat met ups en downs. Er komen momenten waarop je je afvraagt of dit programma werkt. Juist daarom hebben we een AI-slaapexpert toegevoegd, zodat je advies op maat krijgt om een taaie dag of nacht door te komen. Mocht dat niet genoeg zijn, dan kun je bij ons terecht voor extra hulp. En geloof me: we weten uit ervaring hoe ellendig het kan aanvoelen wanneer je voor de zoveelste keer niet slaapt.
5. Het zit niet tussen mijn oren
‘Het zit niet tussen m’n oren’, zeggen mensen. Ze voelen zich niet serieus genomen als de huisarts hen doorverwijst naar een psycholoog. Alsof ze het zich maar inbeelden. Ik vraag me weleens af of de weerstand even groot was geweest als precies dezelfde technieken door een arts waren bedacht.
Ik ben zelf niet blij met het onderscheid tussen ‘psychische’ en ‘lichamelijke’ problemen. Het is een kunstmatig onderscheid waar de natuur zich niets van aantrekt: je psyche heeft een biologische basis, en wat er in je hersenen gebeurt heeft invloed op de rest van je lichaam, en andersom. Denk maar eens terug aan een heel stressvolle gebeurtenis: waarschijnlijk gaat je hartslag omhoog. Denk aan iets heel verdrietigs, en de kans is groot dat je lichaam reageert en er tranen opwellen. Krijg je een placebo waarvan je gelooft dat het tegen pijn helpt, dan helpt het echt tegen pijn. Denk aan iemand die je woest aantrekkelijk vindt - de rest kun je zelf wel invullen.
Dat dit programma door psychologen is ontwikkeld, wil niet zeggen dat het alleen maar psychologisch is. Een groot deel gaat over hoe slaap biologisch gezien werkt, en hoe je gewoontes ontwikkelt die beter bij jouw aanleg passen. Natuurlijk gaat het óók over de psyche: je gedachten ’s nachts kunnen bijdragen aan het aanmaken van stresshormonen, waardoor het lastiger wordt om weer in slaap te vallen.
Taco (onderzoeker bij Kleitman) vond ‘al dat gelul over gedachten’ in het begin maar ‘psychologengebabbel’. Pas maanden nadat hij CGT-i had gevolgd, begon hij de gedachten te herkennen waarmee hij zichzelf wakker hield. Toen viel ook bij hem het kwartje. Hij merkte hoe sommige gedachten zijn frustratie steeds verder opstookten, en hoe hij zichzelf met andere gedachten weer tot rust kon brengen. Zoals je een klein kind ook tot rust kan brengen door met liefde en geduld de juiste dingen te zeggen.
6. Een onderliggend probleem moet eerst opgelost worden
‘Ik lig wakker van die reorganisatie op mijn werk, en dat kunnen jullie niet oplossen.’ Of: ‘Er zijn spanningen in mijn relatie, daar moeten we eerst een weg in vinden.’ Twee verschillende voorbeelden, met in de kern dezelfde redenering: zolang probleem X niet is opgelost, zal ik niet goed slapen. In de praktijk zie ik iets anders. De slaap van cliënten verbetert vaak al terwijl hun zorgen (nog) helemaal niet zijn opgelost. Dat je overdag piekert, betekent namelijk niet dat je daar de hele nacht mee bezig hoeft te zijn. Sterker nog: als je beter leert slapen, kun je vaak ook beter met je problemen omgaan.
Heb je invloed op wat je denkt? Soms dringen gedachten zich aan je op en blijft je brein in hetzelfde gepieker hangen. Die gedachten proberen te stoppen werkt meestal averechts. Het is alsof iemand tegen je zegt dat je vooral niet aan een ijsbeer mag denken. Het resultaat? Je raadt ’m al.
Jezelf verbieden om te piekeren heeft dus geen zin. Wat wél kan: je gepieker kanaliseren door er elke dag bewust aandacht aan te geven en er constructief mee om te gaan. Daar hoort bij dat je onderscheid maakt tussen de dingen waar je invloed op hebt en de dingen waar je geen invloed op hebt. Dat klinkt geforceerd, en in het begin voelt het ook zo. Maar met kleine stapjes en een combinatie van technieken lukt het steeds beter om ’s nachts los te komen van wat overdag speelt. Een collega van me behandelde een vrouw met een hersentumor, met een onzekere uitkomst. Zelfs zij leerde weer veel beter slapen.
7. Het ligt aan mijn buren/de drukke weg langs mijn huis
Geluidsoverlast kan je slaap verstoren, en niet iedereen kan verhuizen of zijn huis beter laten isoleren. Bovendien is de een gevoeliger voor geluid dan de ander. Wat kun je dan nog doen?
Sommige oplossingen zijn praktisch: oordoppen, betere gordijnen, het beperken van geluidsoverlast of het gebruik van white noise. Maar ook de manier waarop je een situatie beleeft, maakt verschil.
Stel je voor dat je buren je midden in de nacht wakker houden. Als het mensen zijn die je hartgrondig haat, lig je misschien uren te koken van woede. Zijn het vrienden die je heel graag mag, dan haal je misschien je schouders op en val je alsnog in slaap. Het geluid is hetzelfde. Je reactie erop, en dus je gevoel, kan heel anders zijn.
Dat betekent natuurlijk niet dat geluidsoverlast tussen je oren zit, of dat je met de juiste gedachten elk probleem oplost (was het maar waar). Het laat wel zien dat niet alléén de omstandigheden bepalen hoe je een nacht ervaart. Je gedachten over die omstandigheden spelen ook mee. Als je gelooft dat een placebo werkt, dan werkt het vaak ook. En andersom geldt hetzelfde.
Ben je ervan overtuigd dat je ergens wakker van zult liggen, dan maakt je lichaam alvast stresshormonen aan. Het bereidt je voor op vechten of vluchten, en zo komt je verwachting deels vanzelf uit. Alleen heb je daar ’s nachts in bed tegenwoordig niet zo veel aan.
Onthoud: het hoeft niet perfect te zijn. Je hoeft niet elke nacht acht uur aan één stuk te slapen om overdag goed genoeg te functioneren.
Maar wat als het wél werkt?
Twijfel je inmiddels een beetje aan je twijfels? Mooi.
Misschien heb je gelijk en heb je al heel veel geprobeerd. Misschien zijn jouw slaapproblemen ingewikkelder dan die van anderen, en zijn er omstandigheden waar je weinig aan kunt veranderen.
Maar ook dan geldt: er is vaak meer mogelijk dan je denkt.
Gun jezelf een serieuze kans. Want als je doet wat je altijd deed, krijg je wat je altijd kreeg.

